Planty krakowskie
| Planty krakowskie | |
 nr rej. A-576 [1] |
|
| Państwo |  Polska |
| Miasto |  Kraków |
| Dzielnica | Stare Miasto |
| Powierzchnia | 21 ha |
| Założony | 1822–1830 |
| Projektant | Feliks Radwański |
| Wpisany do rej. zabytków |
13 maja 1976 [1] |
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|
| Parki | |
Planty krakowskie, Planty – park miejski w Krakowie otaczający Stare Miasto, założony w latach 1822–1830. Powierzchnia 21 ha, obwód 4 km.
Spis treści |
[edytuj] Historia Plant krakowskich
Planty powstały na miejscu fortyfikacji otaczających miasto: murów obronnych oraz położonej na ich przedpolu fosy i wałów ziemnych. Był to grząski, zaniedbany teren pełniący rolę śmietniska i ujścia ścieków. W 1820 podjęto decyzję o utworzeniu "ogrodów miejskich" na miejscu wyburzonych na początku XIX w. murów (stąd nazwa Planty – od splantowania, czyli wyrównania rumowisk, bardzo długo jednak krakowianie używali nazwy Plantacye[2] lub Plantacje[3]). Głównym inicjatorem tej idei, twórcą pomiarów i planów był Feliks Radwański. Po jego śmierci w 1826 r. kierownictwo robót objął Florian Straszewski, który w 1830 r. założył fundację z przeznaczeniem na utrzymanie Plant.
Początkowe prace polegały na niwelacji terenu, zasypaniu fosy nawiezioną ziemią itp. W obrębie tworzonego parku pozostał Barbakan. W kolejnym etapie przystąpiono do obsadzania terenu drzewami (głównie kasztanowce, także klony, lipy, jesiony, topole, pojedyncze egzemplarze drzew egzotycznych) i krzewami, zakładania trawników i kwietników oraz wyznaczania alejek i placów zabaw. W późniejszych latach powstawały kioski, pawilon koncertowy i in. Prowadzono zwykłe prace pielęgnacyjne, zajmowali się nimi ogrodnicy zwani plantowymi. Planty stały się miejscem spacerów, spotkań towarzyskich, a nawet uroczystości narodowych. W 1880 r. zdecydowano o upiększeniu Plant pomnikami wybitnych Polaków.
Podczas II wojny światowej doszło do znacznej dewastacji parku – wycięto krzewy i zdemontowano ogrodzenie. W okresie powojennym ograniczano się tylko do zapobiegania dalszej degradacji Plant. Decyzję o ich rewitalizacji, według projektu prof. Janusza Bogdanowskiego, podjęto w 1989 r. W ciągu kilkunastu lat renowacji Plant przywrócono małą architekturę – stylowe lampy, ogrodzenia, ławki; za pomocą kamiennych murków zarysowano dawny przebieg murów obronnych oraz rozmieszczenie baszt i bram miejskich. Ponadto podzielono Planty na 8 ogrodów:
- Wawel - w okolicach Wawelu - od ul. Franciszkańskiej do ul. Powiśle
- Uniwersytet - w okolicach Uniwerstetu Jagiellońskiego - od ul. Franciszkańskiej do Szewskiej
- Pałac Sztuki - w okolicach Pałacu Sztuki - od ul. Szewskiej do Sławkowskiej
- Florianka
- Barbakan - w okolicach Barbakanu
- Dworzec - w okolicach Dworca Głównego
- Gródek - od ulicy Mikołajskiej do ul. Siennej
- Stradom - w okolicach Stradomia - od ulicy Siennej do Stradom
[edytuj] Zabytkowe obiekty w pobliżu Plant krakowskich
Fontanna w pobliżu Filharmonii krakowskiej
Fontanna w pobliżu ulicy Basztowej
Na terenie Plant lub w ich bardzo bliskim sąsiedztwie znajdują się następujące zabytkowe obiekty:
- Barbakan
- Brama Floriańska
- Baszta Pasamoników
- Baszta Stolarska
- Pałac Sztuki
- Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie
- Gmach Akademii Muzycznej w Krakowie
- Kościół św. Krzyża w Krakowie
- Kościół oo. Reformatów
- Kościół oo. Dominikanów
- Kościół oo. Franciszkanów
- Pałac Biskupi
- Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Collegium Witkowskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Wawel
[edytuj] Planty krakowskie w sztuce
Planty krakowskie stały się inspiracją dla wielu twórców. Przykładem mogą być obrazy: Jana Stanisławskiego, Witolda Wojtkiewicza ("Planty w Krakowie") oraz Stanisława Wyspiańskiego ("Planty o świcie" oraz "Chochoły -Planty nocą"), a także wiersz Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej pt. "Planty".
[edytuj] Pomniki i fontanny na Plantach
- Pomniki istniejące
- Pomnik Harfiarza – dla uczczenia Józefa Bohdana Zaleskiego, 1886 r.
- Pomnik Królowej Jadwigi i Władysława Jagiełły, 1886 r.
- Pomnik Lilli Wenedy – dla uczczenia Juliusza Słowackiego, 1885 r.
- Pomnik Artura Grottgera – 1903 r.
- Pomnik Mikołaja Kopernika – 1900 r., ustawiony na Plantach w 1953 r.
- późnobarokowa figura Matki Boskiej Łaskawej, przeniesiona tutaj podczas II wojny św.
- Pomnik Grażyny i Litawora – dla uczczenia Adama Mickiewicza, 1886 r.
- Popiersie Tadeusza Boya-Żeleńskiego, 1985 r.
- Pomnik płk. Narcyza Wiatra-Zawojny, 1992 r.
- Pomnik Michała Bałuckiego, 1911 r.
- Pomnik Floriana Straszewskiego, 1874 r.
- Pomniki nieistniejące:
- Pomnik Fryderyka Chopina, ok. 1888, rozebrany w 1931 r. z powodu planów budowy okazalszego pomnika (uniemożliwionych przez wojnę)
- Pomnik ku czci żołnierzy radzieckich poległych podczas wyzwalania Krakowa w 1945 r., usunięty
- Fontanny:
- Fontanna przy ulicach: Franciszkańskiej i Straszewskiego, przedstawiająca młoteczki fortepianu uderzające o "wodne" struny.
- Fontanna przy ulicy Basztowej, ze stawem, w którym niekiedy pływają łabędzie
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Rejestr zabytków miasta Kraków. [dostęp 29.03.2010].
- ↑ Elżbieta Binswanger-Stefańska, "Kraków w latach 1795 – 1815"
- ↑ [Andrzej Kozioł Na krakowskich Plantach, Wydawnictwo WAM, Kraków 2008, s. 49 ISBN 978-83-7505-157-5]
[edytuj] Bibliografia
- Torowska Joanna, Planty krakowskie: przewodnik dla nauczycieli, Kraków 2003, ISBN 83-88618-39-3
- Franciszek Klein, Planty Krakowskie. Krakow: Wydawn. Tow. Ochrony Piękności Miasta Krakowa i Okolicy, 1914
